Journal of Rescue Relief

en آینده‌پژوهی خطرات سیلاب شهری در منطقه شهری اهواز با استفاده از روش AHP و MIC MAC Structural Analysis of Flood Consequences and Prioritization of Flood Risk Management Strategies in Ahvaz City سوانح زیست محیطی Environmental disasters پژوهشي Research article سیلاب شهری یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی و انسانی است که از طریق برهم‌کنش عوامل کالبدی، زیرساختی، محیطی، اجتماعی و مدیریتی، خسارات گسترده‌ای را به شهرها و دارایی‌های شهری وارد می‌کند. شهر اهواز به دلیل قرارگیری در مجاورت رودخانه کارون، ویژگی‌های اقلیمی، توسعه کالبدی شهر، ضعف برخی زیرساخت‌های فاضلاب و زهکشی و قرارگیری برخی فعالیت‌ها و ساخت‌وسازها در پهنه‌های در معرض خطر، از آسیب‌پذیری قابل توجهی در برابر سیلاب برخوردار است. پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر آسیب‌پذیری و پیامدهای سیلاب در شهر اهواز، بررسی روابط اثرگذاری و اثرپذیری میان متغیرها و اولویت‌بندی راهکارهای مدیریت مخاطره سیلاب با رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، آمیخته با رویکرد اکتشافی متوالی است. داده‌ها با استفاده از مطالعات اسنادی، بررسی پیشینه، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و نظرخواهی از خبرگان گردآوری شد. جامعه خبرگان شامل 50 نفر از متخصصان و کارشناسان مرتبط با مدیریت بحران، برنامه‌ریزی شهری، محیط‌زیست، زیرساخت‌های شهری، آب و فاضلاب و مدیریت شهری بود که به روش هدفمند انتخاب شدند. در مرحله تحلیل ساختاری، پس از شناسایی و بومی‌سازی عوامل، 28 متغیر در ماتریس اثرات متقابل ساختاری وارد و با استفاده از نرم‌افزار MicMac از نظر میزان اثرگذاری و اثرپذیری مستقیم و غیرمستقیم تحلیل شدند. در مرحله بعد، به‌منظور شناسایی و اولویت‌بندی راهکارهای مدیریت مخاطره سیلاب، 26 راهکار سازه‌ای و غیرسازه‌ای با استفاده از تکنیک دلفی مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج تحلیل ساختاری نشان داد که در میان ابعاد مورد بررسی، عوامل اقتصادی ـ کالبدی با مجموع اثرگذاری 577، پس از آن عوامل محیطی با 211 و عوامل اجتماعی با 200، بیشترین نقش را در شبکه روابط متقابل پیامدهای سیلاب دارند. در سطح متغیرها نیز تخریب فاضلاب شهری با میزان اثرگذاری 44، تخریب مساکن و مراکز درمانی و بهداشتی با 42 و آسیب به وسایل حمل‌ونقل با 41، از جمله متغیرهای دارای اثرگذاری بالاتر بودند. در بخش دلفی نیز پاک‌سازی و لایروبی مسیر رودخانه کارون با میانگین 4.94، اصلاح شبکه فاضلاب و جمع‌آوری رواناب با 4.91 و حذف مئاندرهای رودخانه کارون و ایجاد راستای مناسب با 4.87 به‌ترتیب مهم‌ترین راهکارهای مدیریت مخاطره سیلاب شناخته شدند. همچنین تشکیل پایگاه‌های کمک‌رسانی مردمی و جلوگیری از تداخل وظایف سازمان‌های مسئول، از مهم‌ترین راهکارهای غیرسازه‌ای بودند. بر اساس یافته‌ها، کاهش آسیب‌پذیری سیلابی اهواز نیازمند گذار از مدیریت واکنشی به مدیریت پیشگیرانه، یکپارچه و آینده‌نگر و تمرکز هم‌زمان بر اصلاح زیرساخت‌های فاضلاب و زهکشی، ساماندهی علمی رودخانه کارون، کنترل توسعه در پهنه‌های پرخطر، تقویت هماهنگی نهادی و افزایش ظرفیت‌های اجتماعی و مدیریتی شهر است. <div style="text-align: justify;">INTRODUCTION: Urban flooding is a major hazard for cities, and its consequences in Ahvaz involve interacting environmental, physical, infrastructural, social, and managerial conditions. This study aimed to analyze the structural interrelationships among flood consequence and damage-related variables in Ahvaz city and to identify and prioritize flood risk management strategies using structural analysis and expert assessment. METHODS: This applied study used a sequential exploratory mixed-methods design. Data were obtained through documentary review, semi-structured interviews, and expert assessments from a purposively selected panel of 50 experts. Twenty-eight consequence variables were analyzed using a 28 × 28 cross-impact matrix and MICMAC software. Subsequently, 26 structural and non-structural flood risk management strategies were evaluated through a three-round Delphi process using a five-point Likert scale. FINDINGS: Of the 784 cells in the cross-impact matrix, 752 were non-zero, yielding a filling rate of 95.92%. The mean influence score was highest for the economic–physical group (36.1), followed by the environmental (35.2) and social groups (33.3). Social variables showed the highest mean dependence (46.7), indicating a greater degree of dependence on other variables within the system. The variables with the greatest direct influence were destruction of the urban sewage system (44), damage to urban housing and clinics and health centers (42 each), and damage to transportation vehicles and drinking-water pollution (41 each). In the second Delphi round, the highest mean importance scores were assigned to cleaning and dredging the Karun River channel (4.94), improving the wastewater and stormwater collection network (4.91), and removing meanders from the Karun River (4.87). In contrast, constructing buildings on elevated, flood-safe sites with restrictions on development in flood-prone areas and preparedness for pre-flood evacuation received the lowest mean scores (3.00 each). In the third round, the assessments showed relative stability, with only limited changes in mean scores. CONCLUSION: Flood consequences in Ahvaz city are highly interconnected, with wastewater infrastructure, housing, and health facilities among the variables exerting the greatest influence on other consequences. Expert assessments assigned higher importance to river-channel management and drainage infrastructure, whereas land-use control and pre-flood evacuation preparedness received lower importance scores.</div> سیلاب شهری, آسیب‌پذیری, آینده‌پژوهی, شهر اهواز Urban flooding, Flood consequences, Structural analysis, MICMAC, Delphi, Risk management, Ahvaz. 140 151 http://jorar.ir/browse.php?a_code=A-10-804-5&slc_lang=en&sid=1 Seyed Mehdi Mousavi Dehmordi سید مهدی موسوی دهموردی s.mehdidehmordi@gmail.com 100319475328460015243 100319475328460015243 No PhD Candidate in Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran 1. PhD Candidate in Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran Azadeh Arbabi Sabzevari آزاده اربابی سبزواری Az.arbabi@iau.ac.ir 100319475328460015244 100319475328460015244 Yes Department of Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran Tuba Amir Azodi طوبی امیر عضدی 100319475328460015245 100319475328460015245 No Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran Fatemeh Adibi Saadinejad فاطمه ادیبی سعدی 100319475328460015246 100319475328460015246 No