Journal of Rescue Relief

en آینده‌پژوهی خطرات سیلاب شهری در منطقه شهری اهواز با استفاده از روش AHP و MIC MAC Investigating Factors Affecting Flood Vulnerability and Risk Management in Ahvaz City Using a Futures Studies Approach سوانح زیست محیطی Environmental disasters پژوهشي Research article سیلاب شهری یکی از مهم‌ترین مخاطرات طبیعی و انسانی است که از طریق برهم‌کنش عوامل کالبدی، زیرساختی، محیطی، اجتماعی و مدیریتی، خسارات گسترده‌ای را به شهرها و دارایی‌های شهری وارد می‌کند. شهر اهواز به دلیل قرارگیری در مجاورت رودخانه کارون، ویژگی‌های اقلیمی، توسعه کالبدی شهر، ضعف برخی زیرساخت‌های فاضلاب و زهکشی و قرارگیری برخی فعالیت‌ها و ساخت‌وسازها در پهنه‌های در معرض خطر، از آسیب‌پذیری قابل توجهی در برابر سیلاب برخوردار است. پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل عوامل کلیدی مؤثر بر آسیب‌پذیری و پیامدهای سیلاب در شهر اهواز، بررسی روابط اثرگذاری و اثرپذیری میان متغیرها و اولویت‌بندی راهکارهای مدیریت مخاطره سیلاب با رویکرد آینده‌پژوهی انجام شده است. پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، آمیخته با رویکرد اکتشافی متوالی است. داده‌ها با استفاده از مطالعات اسنادی، بررسی پیشینه، مصاحبه نیمه‌ساختاریافته و نظرخواهی از خبرگان گردآوری شد. جامعه خبرگان شامل 50 نفر از متخصصان و کارشناسان مرتبط با مدیریت بحران، برنامه‌ریزی شهری، محیط‌زیست، زیرساخت‌های شهری، آب و فاضلاب و مدیریت شهری بود که به روش هدفمند انتخاب شدند. در مرحله تحلیل ساختاری، پس از شناسایی و بومی‌سازی عوامل، 28 متغیر در ماتریس اثرات متقابل ساختاری وارد و با استفاده از نرم‌افزار MicMac از نظر میزان اثرگذاری و اثرپذیری مستقیم و غیرمستقیم تحلیل شدند. در مرحله بعد، به‌منظور شناسایی و اولویت‌بندی راهکارهای مدیریت مخاطره سیلاب، 26 راهکار سازه‌ای و غیرسازه‌ای با استفاده از تکنیک دلفی مورد ارزیابی قرار گرفتند. نتایج تحلیل ساختاری نشان داد که در میان ابعاد مورد بررسی، عوامل اقتصادی ـ کالبدی با مجموع اثرگذاری 577، پس از آن عوامل محیطی با 211 و عوامل اجتماعی با 200، بیشترین نقش را در شبکه روابط متقابل پیامدهای سیلاب دارند. در سطح متغیرها نیز تخریب فاضلاب شهری با میزان اثرگذاری 44، تخریب مساکن و مراکز درمانی و بهداشتی با 42 و آسیب به وسایل حمل‌ونقل با 41، از جمله متغیرهای دارای اثرگذاری بالاتر بودند. در بخش دلفی نیز پاک‌سازی و لایروبی مسیر رودخانه کارون با میانگین 4.94، اصلاح شبکه فاضلاب و جمع‌آوری رواناب با 4.91 و حذف مئاندرهای رودخانه کارون و ایجاد راستای مناسب با 4.87 به‌ترتیب مهم‌ترین راهکارهای مدیریت مخاطره سیلاب شناخته شدند. همچنین تشکیل پایگاه‌های کمک‌رسانی مردمی و جلوگیری از تداخل وظایف سازمان‌های مسئول، از مهم‌ترین راهکارهای غیرسازه‌ای بودند. بر اساس یافته‌ها، کاهش آسیب‌پذیری سیلابی اهواز نیازمند گذار از مدیریت واکنشی به مدیریت پیشگیرانه، یکپارچه و آینده‌نگر و تمرکز هم‌زمان بر اصلاح زیرساخت‌های فاضلاب و زهکشی، ساماندهی علمی رودخانه کارون، کنترل توسعه در پهنه‌های پرخطر، تقویت هماهنگی نهادی و افزایش ظرفیت‌های اجتماعی و مدیریتی شهر است. <div style="text-align: justify;">INTRODUCTION: Urban flooding is one of the major hazards threatening cities, and its impacts in Ahvaz are influenced by environmental, physical, infrastructural, social, and managerial factors. This study aimed to analyze the interrelationships among variables associated with flood impacts and losses and to identify and prioritize flood risk management strategies in Ahvaz using a futures studies approach. METHODS: This applied study employed a mixed-method sequential exploratory design. Data were collected through documentary studies, semi-structured interviews, and consultation with 50 purposively selected experts. Twenty-eight variables were analyzed using a 28 × 28 structural cross-impact matrix in MICMAC software, and 26 structural and non-structural strategies were evaluated through three Delphi rounds. FINDINGS: The matrix filling rate was 95.92%. Among the groups, economic–physical variables had the highest total influence (577), followed by environmental (211) and social variables (200). “Destruction of the urban wastewater system” (44), and “destruction of urban housing” and “damage to clinics and health centers” (42 each) were among the variables with higher influence. In the Delphi process, “cleaning and dredging the Karun River channel” (4.94), “improvement of the wastewater network and runoff collection system” (4.91), and “removal of Karun River meanders and creation of a suitable alignment” (4.87) received the highest mean scores. CONCLUSION: Flood impacts in Ahvaz are interconnected and require an integrated and preventive management approach. Improvement of wastewater and runoff infrastructure, scientific management of the Karun River, control of development in high-risk areas, and strengthening institutional coordination and social capacities should be addressed simultaneously.</div> سیلاب شهری, آسیب‌پذیری, آینده‌پژوهی, شهر اهواز Urban flooding, vulnerability, MICMAC, risk management, futures studies, Ahvaz. 148 154 http://jorar.ir/browse.php?a_code=A-10-804-5&slc_lang=en&sid=1 Seyed Mehdi Mousavi Dehmordi سید مهدی موسوی دهموردی s.mehdidehmordi@gmail.com 100319475328460015212 100319475328460015212 No PhD Candidate in Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran 1. PhD Candidate in Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran Azadeh Arbabi Sabzevari آزاده اربابی سبزواری Az.arbabi@iau.ac.ir 100319475328460015213 100319475328460015213 Yes Department of Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran Tuba Amir Azodi طوبی امیر عضدی 100319475328460015214 100319475328460015214 No Associate Professor, Department of Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Islamshahr, Iran Fatemeh Adibi Saadinejad فاطمه ادیبی سعدی 100319475328460015215 100319475328460015215 No