Journal of Rescue Relief

en تحلیل نقش مدیریت بحران در کاهش مخاطرات محیطی در بافت‌های فرسوده شهری The Role of Crisis Management in Reducing Environmental Hazards in Dilapidated Urban Areas سوانح زیست محیطی Environmental disasters پژوهشي Research article <div style="text-align: justify;">مقدمه: بافت‌های فرسوده شهری به دلیل تراکم جمعیت، فرسودگی کالبدی، ضعف زیرساخت‌ها و محدودیت دسترسی به خدمات عمومی، از آسیب‌پذیرترین نقاط در برابر مخاطرات محیطی محسوب می‌شوند. این پژوهش با هدف تحلیل نقش مدیریت بحران در کاهش مخاطرات محیطی در این بافت‌ها و ارائه الگویی راهبردی برای ارتقای تاب‌آوری شهری انجام شده است. روش: این پژوهش به‌صورت کیفی و با رویکرد تحلیل محتوای استقرایی در قالب مطالعه‌ای نظام‌مند انجام شد. جامعه بررسی شامل منابع علمی و اسناد معتبر بین سال‌های ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۵ بود که با نمونه‌گیری هدفمند، از میان ۱۵۰ منبع اولیه، ۵۸ منبع انتخاب گردید. فرایند تحلیل در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی انجام گرفت و در نهایت ۲۴۵ کد اولیه در قالب ۱۱ مقوله محوری و سه بُعد اصلی سامان‌دهی شد. پردازش داده‌ها با MAXQDA انجام گرفت و اعتبارسنجی از طریق بازبینی متخصصان و پایایی میان‌کدگذاران (کاپا = 84/0) صورت پذیرفت. یافته‌ها: یافته‌ها حاکی از آن است که سه محور اصلی شامل مقاوم‌سازی کالبدی و ارتقای زیرساخت‌ها، توسعه آموزش عمومی و نظام‌های هشدار زودهنگام، و تقویت سرمایه اجتماعی و نهادی بیشترین تأثیر را بر تاب‌آوری این بافت‌ها دارند. بررسی متون همچنین نشان می‌دهد که استفاده از فناوری‌های نوین (GIS، سنجش از دور، هوش مصنوعی)، به‌کارگیری راهکارهای طبیعت‌محور (NBS) و طراحی سیاست‌های حمایتی در حوزه مسکن و مالکیت زمین، از عوامل کلیدی در موفقیت مدیریت بحران محسوب می‌شوند. تحلیل روابط میان مقوله‌ها بیان کرد که مداخلات صرفاً فنی بدون پشتوانه نهادی و اجتماعی پایداری لازم را ندارند. از این‌رو، تاب‌آوری مؤثر نیازمند رویکردی یکپارچه است که ابعاد سخت‌افزاری و نرم‌افزاری را همزمان دربرگیرد. در نهایت، پژوهش الگوی راهبردی چندبعدی و مکان‌محوری را پیشنهاد می‌کند که می‌تواند به کاهش پایدار آسیب‌پذیری و ارتقای تاب‌آوری در بافت‌های فرسوده منجر شود. نتیجه‌گیری: یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مدیریت بحران در بافت‌های فرسوده تنها در صورت اتخاذ رویکردی یکپارچه، فرابخشی و مشارکتی می‌تواند به کاهش مؤثر آسیب‌پذیری منجر شود. تحلیل اسناد بیانگر آن است که برهم‌کنش عوامل مکانی پرخطر، ضعف زیرساخت‌ها و ناکارآمدی نهادی، بنیان اصلی آسیب‌پذیری این بافت‌ها را شکل می‌دهد و بهره‌گیری از فناوری‌های نوین نظیر GIS، هوش مصنوعی و راهکارهای طبیعت‌محور، همراه با سیاست‌های حمایتی در حوزه مسکن، نقش تعیین‌کننده‌ای در ارتقای تاب‌آوری دارند. نتایج سه محور کلیدی را شناسایی می‌کند: مقاوم‌سازی کالبدی و زیرساختی، ارتقای آموزش و سامانه‌های هشدار زودهنگام، و تقویت سرمایه اجتماعی و نهادی. بر این اساس، الگوی راهبردی پیشنهادی بر ادغام مداخلات کالبدی، اجتماعی و فناورانه و تقویت سازوکارهای نهادی و مالی تأکید دارد که می‌تواند زمینه‌ساز کاهش پایدار ریسک و ارتقای تاب‌آوری شهری در بافت‌های فرسوده شود.</div> <div dir="ltr" style="text-align: justify;">INTRODUCTION: Due to high population density, physical deterioration, inadequate infrastructure, and limited access to public services, dilapidated urban fabrics are highly vulnerable to environmental hazards. This study aims to analyze the role of crisis management in mitigating environmental risks in these areas and to propose a strategic model for enhancing urban resilience. METHODS: This qualitative study employed an inductive content analysis approach within a systematic review framework. Approximately 150 primary scientific sources and documents published between 2000 and 2025 were reviewed, resulting in the selection of 58 key sources. Data analysis was conducted through three sequential stages—open, axial, and selective coding—using MAXQDA software. This process yielded 245 initial codes, which were subsequently organized into 11 axial categories and three overarching dimensions. FINDINGS: The analysis extracted 11 axial categories categorized into three dimensions: physical and infrastructural, social and institutional, and technological and policy-related. These findings were structured around three strategic axes: physical and infrastructural retrofitting, the enhancement of education and early warning systems, and the strengthening of social and institutional capital. The proposed strategic model emphasizes the integration of physical, social, and technological interventions, alongside the reinforcement of institutional and financial mechanisms, to facilitate sustainable risk reduction and enhance resilience in dilapidated urban areas. CONCLUSION: According to the results, effective vulnerability reduction in dilapidated urban fabrics requires an integrated, cross-sectoral, and participatory approach. Document analysis reveals that the interplay between high-risk spatial factors, infrastructural weaknesses, and institutional inefficiencies forms the core of vulnerability in these contexts. Furthermore, the integration of modern technologies—such as Geographic Information System (GIS), Artificial Intelligence (AI), and nature-based solutions—coupled with supportive housing policies, is decisive for enhancing long-term urban resilience.</div> مدیریت بحران, مخاطرات محیطی, بافت های فرسوده شهری Crisis Management, Environmental hazards, Dilapidated urban areas. 73 78 http://jorar.ir/browse.php?a_code=A-10-1676-2&slc_lang=en&sid=1 Mohammad Farajpour محمد فرج‌پور Mohammadfarajpour60@ga,il.com 100319475328460014664 100319475328460014664 No Ph.D Candidate, Department of Geography and Urban Planning, Islamshahr Branch, Islamic Azad University, Tehran, Iran. دانشجوی دکتری، گروه جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد اسلامشهر، ، تهران، ایران Fatemeh Adibi Saadinejad فاطمه ادیبی سعدی نژاد Geo_adibi@yahoo.com 100319475328460014665 100319475328460014665 Yes Assistant Professor, Department of Geography and Urban Planning, Islamic Azad University, Islamshahr Branch, Tehran, Iran استادیار،گروه جغرافیا و برنامه ریزی شهری، دانشگاه آزاد اسلامی، واحد اسلامشهر، تهران،ایران Azadeh Arbabi Sabzevari آزاده اربابی سبزواری aarbaby@yahoo.com 100319475328460014666 100319475328460014666 No Professor, Islamic Azad University, Islamshahr Branch, Tehran, Iran استاد تمام ،دانشگاه آزاد اسلامی ،واحد اسلامشهر ، تهران، ایران Fereshteh Navidi Majd فرشته نویدی مجد F.navidi@gmail.com 100319475328460014667 100319475328460014667 No Assistant Professor, Department of Architecture, Faculty of Engineering, Islamic Azad University, Islamshahr Branch, Tehran, Iran استادیار گروه معماری،دانشکده فنی مهندسی، دانشگاه آزاد اسلامی ، واحد اسلامشهر ، تهران، ایران